Draf peraturan presiden bocor dedah peranan lebih luas TNI dalam usaha antipengganasan

Draf peraturan presiden yang tersebar kepada umum mengenai peranan Tentera Nasional Indonesia (TNI) dalam menangani pengganasan telah mencetuskan perbincangan meluas dalam kalangan masyarakat sivil, termasuk aktivis hak asasi manusia.

Perhatian utama tertumpu kepada keperluan memastikan pengurusan keselamatan negara terus berpaksikan prinsip demokrasi, perlindungan hak asasi manusia dan kedaulatan undang-undang.

Dalam masa yang sama, perbincangan tersebut turut menekankan kepentingan mengekalkan keseimbangan yang jelas antara peranan ketenteraan dan tanggungjawab institusi awam agar penglibatan TNI dalam usaha antipengganasan dapat dilaksanakan secara teratur, berakauntabiliti dan selari dengan kerangka undang-undang sedia ada.

Ahli Parlimen menegaskan bahawa penglibatan tentera seharusnya berperanan sebagai sokongan dan pelengkap kepada agensi penguatkuasaan undang-undang awam bagi memperkukuh usaha keselamatan negara tanpa menjejas fungsi utama institusi sivil.

Draf setebal tujuh muka surat itu, yang mula diedar sejak awal Januari dan diperoleh Berita Harian (BH), masih belum ditandatangani oleh Presiden Prabowo Subianto.

Draf tersebut merupakan versi baru kepada cadangan yang dikemukakan pada 2020, namun perbincangannya terhenti pada 2022 selepas menerima bantahan kuat daripada kumpulan masyarakat sivil.

“Kementerian Pertahanan menghormati dan menghargai semua pandangan yang disuarakan oleh kumpulan masyarakat sivil berhubung draf ini kerana ia merupakan sebahagian daripada penyertaan awam yang dijamin undang-undang dalam proses penggubalan peraturan,” kata Brigedier Jeneral Rico Ricardo Sirait, jurucakap Kementerian Pertahanan, kepada BH pada 22 Januari.

Beliau menambah bahawa Polis Negara Indonesia serta Badan Nasional Pencegahan Terorisme (BNPT), yang diberi mandat melalui Undang-Undang Antipengganasan 2018 sebagai agensi penyelaras antara institusi pemerintah dalam aspek pencegahan, penguatkuasaan dan pemulihan berkaitan pengganasan, turut terlibat dalam proses penggubalan draf berkenaan.

Setiausaha Negara, Encik Prasetyo Hadi, berkata tiada keputusan muktamad dibuat setakat ini memandangkan perbincangan mengenai draf tersebut masih berlangsung antara agensi pemerintah.

“Belum ada keputusan. Kita akan lihat perkembangannya,” katanya kepada media pada 19 Januari.

Menurut kandungan draf tersebut, tentera akan diberikan peranan dalam melaksanakan langkah pencegahan, penguatkuasaan dan pemulihan berkaitan pengganasan.

Cadangan ini, menurut aktivis hak asasi manusia, menuntut penjelasan yang jelas bagi memastikan pembahagian tugas dengan agensi penguatkuasaan undang-undang awam kekal teratur dan selari dengan kerangka perundangan sedia ada.

Gabungan 21 kumpulan advokasi hak asasi mengemukakan pandangan terhadap draf tersebut dengan merujuk kepada ketetapan Majlis Permusyawaratan Rakyat pada tahun 2000.

Ketetapan itu menegaskan bahawa peranan bantuan tentera kepada institusi awam dalam usaha menangani pengganasan perlu diatur melalui undang-undang, sekali gus dilihat sebagai asas penting bagi memastikan pelaksanaan dasar kekal selari dengan kerangka perlembagaan.

Brigedier Jeneral Rico menegaskan bahawa penglibatan TNI dalam menangani pengganasan adalah sah dari segi perlembagaan, memandangkan TNI merupakan institusi negara dalam bidang pertahanan yang dipertanggungjawabkan untuk melindungi kedaulatan, keutuhan wilayah dan keselamatan negara daripada sebarang ancaman.

Beliau berkata usaha antipengganasan termasuk dalam peranan tentera untuk melaksanakan operasi ketenteraan selain perang, seperti yang diperuntukkan dalam Undang-Undang TNI 2025.

“Penglibatan TNI berlandaskan asas undang-undang yang jelas, dilaksanakan dalam kerangka negara berteraskan kedaulatan undang-undang, serta berintegrasi sepenuhnya dalam sistem nasional pencegahan pengganasan,” katanya.

Pengarah kumpulan advokasi hak asasi Imparsial, Encik Ardi Manto Adiputra, berkata draf tersebut dilihat sebagai usaha untuk menilai semula pendekatan sedia ada dalam menangani pengganasan.

Menurut beliau, perbincangan itu wajar mengambil kira keberkesanan pendekatan awam berasaskan keadilan jenayah, khususnya memandangkan rekod BNPT menunjukkan tiada serangan pengganas berlaku sepanjang tiga tahun lalu.

“Mungkin tumpuan boleh terus diberikan kepada pengukuhan BNPT dan unit antipengganasan polis Densus 88 yang telah menunjukkan keberkesanan dalam pencegahan,” katanya.

Dalam sidang media akhir tahun pada Disember, Ketua BNPT, Encik Eddy Hartono, berkata agensi penguatkuasaan berjaya menggagalkan 27 rancangan serangan pengganasan dari 2023 hingga September 2025, selain membongkar 16 skim pembiayaan pengganasan yang mengumpulkan kira-kira 5 bilion rupiah ($378,713) melalui pelbagai kaedah.

Jawatan ketua BNPT lazimnya disandang oleh pegawai kanan polis, dengan sokongan beberapa timbalan dan pegawai yang turut melibatkan wakil daripada institusi tentera.

Encik Eddy, ketua BNPT ketika ini, merupakan bekas jeneral polis tiga bintang yang pernah berkhidmat sebagai timbalan komander dan komander Densus 88 sebelum dilantik sebagai ketua BNPT pada 2024 oleh Presiden ketika itu, Encik Joko ‘Jokowi’ Widodo.

Data polis yang dikeluarkan pada akhir Disember 2025 menunjukkan Densus 88 menahan 51 suspek berkaitan pengganasan sepanjang tahun tersebut, lebih rendah berbanding 147 suspek pada 2023 dan 55 pada tahun berikutnya.

Ketua Institut Setara, Encik Hendardi, berkata peranan tentera paling berkesan apabila difokuskan kepada fungsi pertahanan bagi melindungi kedaulatan negara, selari dengan nilai demokrasi dan kedaulatan undang-undang yang mengutamakan kepimpinan awam.

“Penggunaan tentera wajar menjadi langkah terakhir, terutamanya dalam keadaan khusus atau kecemasan yang benar-benar mengancam kedaulatan negara,” katanya kepada BH.

Ahli Parlimen, Encik Dave Laksono, pula berkata dalam konteks ini, kedudukan penglibatan tentera dalam menangani pengganasan mestilah bersifat pelengkap dan bukannya menggantikan agensi penguatkuasaan undang-undang, selain dilaksanakan dengan ketelusan dan akauntabiliti penuh.

Encik Laksono, yang juga Timbalan Pengerusi Suruhanjaya I Dewan Perwakilan Rakyat (DPR) yang menyelia bidang pertahanan dan dasar luar, berkata DPR masih belum menerima draf peraturan presiden tersebut untuk dibincangkan bersama pihak tentera dan agensi pemerintah berkaitan.

Menurut beliau, proses perbincangan itu penting bagi memastikan tiada pertindihan kuasa serta mengelakkan sebarang kesan negatif terhadap amalan demokrasi.