Bahaya ketumbuhan otak ‘senyap’, tanda awal sering terlepas pandang

1. Apakah itu glioma gred rendah?

Tumor atau ketumbuhan sistem saraf pusat (CNS) dikelaskan berdasarkan jenis sel asal yang membentuknya.

Glioma ialah kumpulan utama tumor neuroepitelium yang berpunca daripada sel glia, iaitu sel sokongan dalam otak dan sistem saraf pusat.

Sel glia berperanan menyokong, melindungi dan mengekalkan fungsi neuron, yang merupakan unit utama pemprosesan maklumat dalam otak.

Berdasarkan jenis sel glia yang terlibat, glioma dibahagikan kepada beberapa kategori, termasuk astrositoma, ependimoma, oligodendroglioma, dan oligoastrositoma campuran.

Pada 2021, Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO) mengemas kini sistem pengelasan tumor sistem saraf pusat dengan menggabungkan penanda molekul, termasuk status IDH (isocitrate dehydrogenase) pesakit, bersama pemeriksaan mikroskopik tradisional.

Status IDH merujuk kepada sama ada gen IDH dalam sel tumor mengalami mutasi atau tidak.

Mutasi IDH lazimnya dikaitkan dengan glioma gred rendah dan pertumbuhan tumor yang lebih perlahan, serta prognosis yang lebih baik berbanding tumor tanpa mutasi ini.

Oleh itu, status IDH kini menjadi penanda penting dalam menentukan jenis, tingkah laku dan pendekatan rawatan glioma.

Selain penilaian molekul, pemeriksaan tisu di bawah mikroskop masih dilakukan untuk menilai ciri seperti rupa sel yang tidak normal, kegiatan pembahagian sel yang tinggi, kehilangan struktur sel asal, dan kematian sel.

Ciri-ciri itu lazimnya ditemui dalam glioma gred tinggi, manakala glioma gred rendah biasanya menunjukkan sedikit atau tiada perubahan tersebut.

Walaupun glioma gred rendah (LGG) membesar dengan lebih perlahan berbanding tumor gred tinggi, kebanyakan LGG berpotensi berubah dari semasa ke semasa menjadi bentuk yang lebih agresif, termasuk glioblastoma, iaitu sejenis tumor otak gred tinggi yang sangat agresif dan cepat membesar.

Atas sebab ini, sesetengah pakar menganggap LGG sebagai penyakit peringkat awal yang berisiko berkembang menjadi barah otak lebih ganas, dan bukan sekadar tumor yang tidak berbahaya.

Secara tradisional, glioma diklasifikasi berdasarkan tahap agresif yang dilihat di bawah mikroskop:

Gred rendah (Gred I–II) seperti astrositoma dan oligodendroglioma, yang tumbuh perlahan
Gred tinggi (Gred III–IV) seperti glioblastoma, yang lebih agresif

Glioma merupakan tumor otak primer yang paling lazim dalam kalangan mereka yang berusia 15 hingga 39 tahun.

Ia juga antara punca utama kematian akibat barah dalam kumpulan umur ini.

Namun, golongan ini sering kurang diberi tumpuan dalam kajian barah sama ada dalam bidang pediatrik mahupun dewasa.

Secara keseluruhan, glioma merangkumi sekitar 29 hingga 35 peratus daripada semua tumor sistem saraf pusat dalam kumpulan umur ini, dengan kira-kira dua pertiga daripadanya terdiri daripada glioma gred rendah.

Tanda awal glioma gred rendah

Banyak glioma gred rendah tidak menunjukkan gejala pada peringkat awal dan hanya dikesan secara kebetulan melalui imbasan yang dilakukan bagi sakit kepala, migrain, atau kecederaan kepala.

Apabila gejala mula muncul, ia selalunya hadir sebagai sawan kali pertama.

Tanda awal lain kebanyakannya melibatkan perubahan neurokognitif, termasuk:

+ Sukar bertutur
+ Masalah tumpuan, pertimbangan, atau melakukan pelbagai tugas
+ Perubahan emosi atau personaliti
+ Gangguan perhatian ringan yang sering disalah anggap sebagai keletihan atau lamunan
+ Glioma gred rendah biasanya tidak menyebabkan migrain.

Sakit kepala akibat glioma lazimnya hanya berlaku apabila tumor telah membesar sehingga menekan tisu otak, dan pada tahap ini, gejala lain seperti sawan biasanya telah muncul lebih awal.

Perbezaan sawan akibat glioma dan sawan lain

Sawan dalam pesakit glioma berlaku apabila tumor mengganggu atau menekan tisu otak di sekelilingnya, sekali gus mencetus kegiatan elektrik otak yang tidak normal.

Sebaliknya, sawan dalam epilepsi yang tidak berkaitan dengan tumor berlaku tanpa kewujudan perubahan struktur otak yang jelas.

Sawan berkaitan glioma lazimnya bermula secara fokal, iaitu dari satu bahagian otak, tetapi boleh merebak ke seluruh otak.

Ia sering bermula pada usia dewasa dan menjadi gejala pertama yang membawa kepada diagnosis tumor.

Oleh kerana glioma tumbuh secara perlahan, corak sawan boleh berubah dari semasa ke semasa apabila tumor membesar atau berubah menjadi lebih agresif.

Dalam epilepsi bukan tumor, corak sawan biasanya lebih stabil.

Rawatan tumor, terutama melalui pembedahan, boleh mengurangkan atau menghentikan sawan, dan tahap penyingkiran tumor berkait rapat dengan kawalan sawan.

Sebaliknya, sawan bukan tumor dirawat terutama dengan ubat anti-sawan.

Sawan akibat glioma tidak semestinya dramatik. Ini termasuk:

+ Pandangan kosong atau hilang tumpuan
+ Bau atau sensasi luar biasa
+ Gangguan kesedaran atau ingatan singkat
+ Kehilangan masa atau pergerakan tanpa sedar

Sebarang sawan yang berlaku buat kali pertama dalam kalangan orang dewasa perlu dinilai secara menyeluruh bagi mengenal pasti kemungkinan perubahan atau ketumbuhan pada struktur otak.

Ujian bagi diagnosis glioma dan rawatan

Diagnosis glioma gred rendah (LGG)

Diagnosis glioma gred rendah (LGG) memerlukan pendekatan pelbagai disiplin yang menggabungkan penilaian klinikal, radiologi dan neuropsikologi.

Walaupun imbasan tomografi berkomputer (CT) masih berguna dalam keadaan kecemasan, khususnya untuk mengesan pendarahan atau kalsifikasi, pengimejan resonans magnetik (MRI) dengan kontras gadolinium merupakan kaedah paling tepat dan utama untuk mendiagnosis serta menilai ciri tumor otak.

Rawatan glioma gred rendah (LGG)

Rawatan bagi glioma gred rendah (LGG) disesuaikan secara individu mengikut jenis dan gred tumor, ciri genetik, lokasi tumor dalam otak, serta tahap kesihatan keseluruhan pesakit.

Pilihan rawatan utama ialah pembedahan, diikuti dengan radioterapi dan atau kemoterapi.

Dalam kes terpilih, pemantauan rapi boleh dilakukan, walaupun pendekatan ini bukan pilihan utama kerana tumor yang lebih kecil lebih mudah dibuang sepenuhnya berbanding tumor yang telah membesar.

Pesakit juga sering digalakkan menyertai kajian klinikal bagi mendapatkan akses kepada rawatan baru.

1. Pembedahan

Pembedahan lazimnya merupakan langkah pertama dan paling penting dalam rawatan LGG.

Matlamatnya ialah membuang sebanyak mungkin tumor secara selamat, sambil mengelakkan kerosakan pada kawasan otak yang penting.

Penyingkiran tumor dalam jumlah lebih besar dikaitkan dengan jangka hayat lebih panjang dan perkembangan penyakit yang lebih perlahan.

Namun, doktor perlu mengimbangi manfaat ini dengan risiko gangguan fungsi otak.

Sekiranya tumor terletak di kawasan yang dalam atau sensitif, biopsi kecil berpandukan imej mungkin dilakukan untuk mendapatkan contoh tisu bagi tujuan diagnosis.

Teknik pembedahan moden seperti pemetaan otak, panduan MRI, dan pembedahan otak sedar membantu pakar bedah beroperasi dengan lebih selamat sambil memelihara fungsi penting seperti pertuturan dan pergerakan.

Sesetengah pembedahan turut menggunakan alat khas seperti pewarna pendarfluor (5-ALA) atau ultrabunyi intraoperatif bagi meningkatkan ketepatan dalam mengenal pasti dan membuang tumor.

2. Radioterapi dan kemoterapi

Selepas pembedahan, imbasan MRI secara berkala setiap enam hingga 12 bulan disarankan sekiranya tumor telah dibuang sepenuhnya.

Jika masih terdapat sisa tumor, atau jika gejala atau imej menunjukkan perkembangan penyakit, radioterapi boleh digunakan untuk menghalang pertumbuhan lanjut.

Bagi tumor gred lebih tinggi (WHO gred 3), radioterapi biasanya dimulakan segera selepas pembedahan.

Ubat kemoterapi seperti temozolomide atau gabungan PCV yang terdiri daripada procarbazine, lomustine dan vincristine, sering ditambah untuk meningkatkan kadar kelangsungan hidup, terutama bagi tumor yang mempunyai perubahan genetik tertentu.

Urus gejala

Pengurusan gejala merupakan aspek penting dalam rawatan LGG.

Steroid boleh digunakan untuk mengurangkan bengkak dan tekanan dalam otak, namun, penggunaannya perlu dipantau rapi kerana kesan sampingan seperti pertambahan berat badan, paras gula darah tinggi, atau perubahan emosi.

Sawan adalah gejala yang kerap berlaku, menjejas sehingga 70 peratus pesakit, dan biasanya dirawat dengan ubat anti-sawan seperti levetiracetam, yang berkesan dan diterima dengan baik oleh kebanyakan pesakit.

Bagi pesakit dengan tahap fungsi yang rendah, walaupun jarang berlaku dalam LGG, rawatan sokongan terbaik yang memberi tumpuan kepada kelegaan gejala, kawalan sawan dan sokongan psikologi mungkin lebih sesuai.

Penglibatan awal perkhidmatan penjagaan paliatif disarankan bagi meningkatkan mutu hidup dan mengurangkan kemasukan ke hospital.

Cabaran pesakit dapatkan sokongan emosi dan psikologi selepas bedah

Sokongan emosi dan psikologi amat penting bagi pesakit sebelum dan selepas pembedahan.

Namun, di Singapura, akses kepada sokongan ini masih sukar diperoleh.

Cabaran utama yang dihadapi pesakit apabila mendapatkan rawatan dan sokongan psikologi ialah stigma, kos rawatan dan ketiadaan perlindungan insurans.

Pesakit berdepan pelbagai halangan untuk mendapatkan rawatan psikologi.

Perkhidmatan psikologi lazimnya dikenakan bayaran mengikut jam, menyebabkan kos sokongan psikologi menjadi tinggi.

Di Singapura, masih wujud stigma terhadap individu yang mendapatkan bantuan daripada ahli psikologi, yang mungkin dipengaruhi oleh faktor budaya dan sosial.

Keadaan ini berbeza dengan negara Barat, di mana terapi dilihat sebagai satu bentuk sokongan yang membantu pesakit.

Selain itu, perlindungan insurans sering tidak merangkumi rawatan psikologi, walaupun sokongan ini merupakan komponen penting dalam proses pemulihan selepas pembedahan.

Faktor ini menyebabkan ramai pesakit enggan mendapatkan bantuan, meskipun masalah seperti kemurungan atau kebimbangan selepas pembedahan besar adalah perkara biasa dan boleh dirawat melalui terapi seperti terapi tingkah laku kognitif (CBT).

Akibat kekangan ini, pasukan kesihatan sokongan yang terdiri daripada ahli psikologi, ahli terapi pertuturan, ahli terapi pekerjaan, ahli fisioterapi serta doktor sering perlu mengisi jurang perkhidmatan dengan memberikan bimbingan dan sokongan emosi kepada pesakit dan keluarga mereka.

Saya sendiri kerap memainkan peranan ini kerana saya percaya tugas saya tidak bermula dan berakhir di meja pembedahan semata-mata.

Salah faham mengenai pembedahan otak

Salah faham yang sering berlaku ialah anggapan bahawa pembedahan otak akan menyebabkan pesakit berada dalam keadaan vegetatif.

Pandangan ini sudah tidak lagi tepat, kerana kemajuan teknologi perubatan moden telah meningkatkan hasil rawatan dengan ketara.

Ramai pesakit mampu kembali menjalani kehidupan normal selepas pembedahan, meneruskan pendidikan, bersukan, mempunyai anak, serta menikmati mutu hidup yang baik atau lebih baik, termasuk bebas daripada sawan.

Glioma gred rendah seharusnya dilihat sebagai penyakit kronik, sama seperti tekanan darah tinggi atau kencing manis, dan bukan sebagai hukuman mati.

Sebagai pakar bedah saraf, saya ingin menegaskan bahawa pengesanan awal amat penting, dan orang ramai tidak seharusnya takut terhadap pembedahan otak.

Pendidikan memainkan peranan utama dalam mengubah persepsi masyarakat.

Orang ramai perlu memahami bahawa pada masa kini, pembedahan otak bukan penamat kehidupan.

Dengan rawatan dan pemulihan yang sesuai, pesakit mampu menjalani kehidupan bermakna bersama keluarga, meneruskan kerjaya, serta mengekalkan perancangan masa depan mereka.

Penulis Pakar Perunding Kanan, Precision Neurosurgery, Pusat Perubatan Mount Elizabeth.